Historia


Powszechnie przyjmuje się, że polskie tańce narodowe wywodzą się z kultury ludowej, ale w trakcie swego rozwoju historycznego tak się zmieniły, ze obecnie niewiele maja wspólnego ze swymi pierwowzorami wiejskimi. Pierwsze informacje o ich istnieniu zawarte w zachowanych nutach, kronikach, pamiętnikach sięgają wieku XV, a nawet wcześniej. Skromne materiały źródłowe nie pozwalają precyzyjnie określić historii kształtowania się ich formy muzycznej i ruchowej oraz form pierwowzorowych.
Wiadomo jednak, że Krakowiak znany był już i tańczony w czasach Władysława Jagiełły, a w XVI i XVII wieku zyskał niezwykła popularność wśród szlachty. Nie ustępował mu wiekiem polonez, który od około XVII stulecia stał się reprezentacyjnym tańcem narodowym podziwianym przez cudzoziemców i tańczonym również poza granicami naszego kraju. Drugim obok poloneza reprezentacyjnym tańcem polskim od czasów królów z rodziny Wazów (XVI - XVII wiek) był mazur. Polonez prezentował jedną stronę cech polskiego charakteru narodowego, a mazur stanowił ich uzupełnienie. Oba te tańce w swojej odmianie dworskiej, salonowej, towarzyskiej stanowiły do roku 1939 jeden z podstawowych punktów programu każdego balu. Najmłodszymi wiekiem są kujawiak i oberek. W formie narodowej wykształciły się w drugiej połowie XIX wieku. W tej też formie oberek trafia do warszawskich salonów mieszczańskich na początku XX wieku. Kujawiak osiąga salonową popularność dopiero w okresie dwudziestolecia międzywojennego.
Epoka romantyzmu w Polsce przyniosła ogólne zainteresowanie folklorem i tradycją obyczajową. Sprawiło ono, że w roku 1828 Kazimierz Brodziński wydaje pierwsza rozprawę "O tańcach polskich", w której pojawia się określenie "polskie tańce narodowe". Wkrótce po niej ukazują się dwie publikacje Łukasza Gołebiowskiego (1830 i 1831), monumentalne dzieło Oskara Kolberga (wydawane w latach 1857 - 1890), opracowanie Karola Czerniawskiego(1860)oraz Mariana Gorzkowskiego (1869). Początek wieku XX przynosi kolejne opracowania na ten temat - Stanisława Dzikowskiego (1925), Edwarda Kuryło (1930) i inne.
Namiastek rywalizacji par tanecznych w polskich tańcach narodowych można doszukiwać się na balach i zabawach (szczególnie w XIX wieku), gdzie oceny popisów dokonywali uczestnicy imprezy a nagrodą była popularność w swoim środowisku. Pierwszą udaną próbę zorganizowania rywalizacji par tanecznych w tych tańcach i to w randze mistrzostw Polski podjął w latach 1977 - 1979 profesor Marian Wieczysty z Krakowa wspólnie z Federacją Stowarzyszeń i Klubów Tanecznych w Polsce. Przez trzy kolejne lata odbywały się w Krakowie konkursy prezentujące jednocześnie turniejowy taniec towarzyski i polskie tańce narodowe w formie towarzyskiej. Laureaci tamtych konkursów Bożena i Jan Łosakiewiczowie oraz Danuta i Jarosław Wojciechowscy są dzisiaj aktywnymi propagatorami tej formy tańca. Niestety po śmierci prof. Mariana Wieczystego zabrakło kontynuatorów i przez 15 lat trwała przerwa w realizacji tej idei. Dopiero w roku 1994 Mariusz Krupiński w Olsztynie oraz w roku 1997 Danuta i Jarosław Wojciechowscy w Warszawie rozpoczęli realizację corocznych ogólnopolskich konkursów w tych tańcach.
W lipcu 2005 roku w Olsztynie odbył się po raz pierwszy turniej z dodatkową konkurencją „kara mazurowe”. Jest to nowa odsłona mazura polegająca na rywalizacji czteroparowych zespołów. Nowa – biorąc pod uwagę formę towarzyską polskich tańców narodowych, tradycje jednak oczywiście ma długie.

KRAKOWIAK

Taniec ludowy ziemi krakowskiej, uważany za polski taniec narodowy, utrzymany w takcie 2/4, średnim tempie zawierający charakterystyczne synkopy, które przenoszą akcenty na słabe części taktu. Nazwa po raz pierwszy wymieniona w pamiętnikach Kitowicza w 1804 roku. Pierwsze muzyczne, rękopiśmienne zapisy Krakowiaka pochodzą ze źródeł końca XVIII w. a publikacje z zapisem nutowym z lat 1816, 1820.
Początkowo nazwą Krakowiak określano zarówno melodie z synkopami jak i bez, później tylko te pierwsze. Synkopy krakowiaka pojawiają sie w polskich tańcach z tabulatur XVI i XVII w. choć sposób ich użycia jest zwykle inny niż w krakowiaku. Ważniejsze rytmy krakowiaka przeniknęły w XVIII w. do muzyki symfonicznej a zwłaszcza do twórczości wodewilowej.

1. S. Moniuszko - Krakowiaczek
2. Z. Noskowski - Krakowiaczek F-dur
3. K. Szymanowski - Krakowiak


KUJAWIAK

Jest tańcem o metrum trój miarowym, o tempie wolnym. Przyjmuje się, że nazwa tańca określa środowisko etniczne Kujawy, jednakże taniec nie jest pochodzenia wiejskiego. Tańce o cechach muzycznych kujawiaka są znane w Łęczyckim i w Wielkopolsce. Nazwa Kujawiak po raz pierwszy pojawiała się w 1827 r. a z zapisem muzycznym w 1830 r. Największą popularnością Kujawiak cieszył sie na przełomie XIX i XX wieku.

1. "Jasiu, czemu nie orzesz" - melodia ludowa
2. H. Wieniawski - Kujawiak
3. E. Mąkosza - Kujawiak z Liskowa

MAZUR

Jest tańcem parowym w takcie na 3/4 o charakterystycznym rytmie. Zawiera kroki posuwiste i skoczne, przyklęki, wir wolno splecionych par i szybkie przebiegi. W mazurze akcenty są porozmieszczane w różnych częściach taktu, najczęściej jednak na trzeciej części, co nadaje mu żywy charakter. Mazur, zanim ostatecznie się ukształtował, co nastąpiło pod wpływem chodzonego polskiego obertasa i krakowiaka znany był na Mazowszu jako wyrwas, szumny, gniewus, goniony . Mazur, podobnie jak chodzony polonez, zawędrował na dwory magnackie skąd już w połowie XIX w. rozpowszechnił się na cały świat jako taniec towarzyski oczywiście przetworzony artystycznie przez nauczycieli tańca. Mazur jako utwór muzyczny stał sie popularny w świecie dzięki Chopinowi, a przez kompozytorów opery i baletu zawitał również na scenę.

1. S. Moniuszko - Mazur z opery "Halka"
2. W. Osmański - Biały mazur
3. F. Chopin - Mazurek As-dur op. 41 nr 3
4. K. Szymanowski - Mazurek C-dur op. 50 nr 1

OBEREK

Obertas, ober, obertany, polski trójwymiarowy taniec ludowy charakteryzujący się rytmami mazurowymi rzadziej walcerkowymi. Nazwa obertas występuje po raz pierwszy w 1697 r. (Korczyński). Wywodzi się od sposobu tańczenia obracania się, polegającego na obrocie tancerza wokół partnerki w jednym takcie i tancerki wokół partnera w drugim takcie. W muzyce artystycznej trójwymiarowe tańce pod nazwą oberka lub obertasa opracowali: Kolberg, Wieniawski, Statkowski, Szymanowski, Bacewiczówna.

1. "Była babuleńka" - melodia ludowa
2. K. Serocki - Oberek
3. L. Różycki - Oberek z baletu "Pan Twardowski"
4. G. Bacewicz - Oberek nr 1

POLONEZ

Symbol polskości - nazwa taniec polski później polonez będący spolszczoną formą nazwy polonaise używana była w Polsce dopiero w 1730 r. W kronikach, literaturze pięknej, szlacheckiej i mieszczańskiej aż do 1730 r. nie znajdujemy nazwy polonez czy taniec polski ( w 1622 r. wspomniany jest jeden raz taniec pieszy ). Wiadomości dotyczące poloneza sprzed 1730 r. opierają się głównie na relacjach cudzoziemców i na piśmiennictwie poza polskim. W notatce Kroniki śląskiej z 1406 r. wymienia sie nazwę Polnischer Tanz. W 1574 r. podczas uroczystości koronacyjnej Henryka Walezego pary przechodziły obok tronu i kłaniały sie królowi. Z w/w informacji wynika że taniec zaobserwowany na dworze polskim pod względem najogólniej ujętej realizacji ruchowej był typem tańca chodzonego.

1. M. K. Ogiński - Polonez a-moll "Pożegnanie Ojczyzny".
2. S. Moniuszko - Polonez z opery "Halka"
3. F. Chopin - Polonez A-dur op. 40 nr 1